Cartoonist Jip van den Toorn spreekt op 7 mei de 21e Willem Arondéuslezing uit rond het thema vrijheid. Net als met haar cartoons wil ze haar publiek met de lezing aanzetten tot nadenken. Haar boodschap? We hebben meer mogelijkheden om in actie te komen dan we zelf misschien denken. Haar oproep? “Doe iets, hoe klein het ook is. En spreek je uit.”
Hoe bereid je je voor op de lezing?
“In een lezing van een half uur tot 3 kwartier passen veel woorden. Dat is best spannend. Ik teken juist voor mijn werk, zodat ik niet dingen in woorden hoef te zeggen. Dat ik nu woorden moet geven aan grote thema’s dwingt me om daar heel goed over na te denken. Dat brengt me persoonlijk ook veel. In een tekening kan je moeilijk nuance aanbrengen. Je moet heel helder zijn, anders krijg je een beeld dat niemand snapt. Nu ga ik het hebben over grote thema’s als vrijheid en verzet, die barsten van de nuance.”
Hoe zou je jouw lezing vatten in een cartoon?
“Momenteel zou die gaan over: wie ben ik om hier allemaal dingen over te mogen zeggen? Kan ik het waarmaken? Het is natuurlijk een enorme eer. Maar als ik tekeningen maak, zit ik in mijn eentje aan tafel te pielen tot het klaar is en dan gooi ik het de wereld in. De mensen die de krant openslaan en mijn tekening bekijken, zie ik niet. Dus hun reacties ook niet. Bij zo’n lezing is dat anders. Daar zit ik niet aan mijn tafel, maar sta ik voor honderden mensen met een mening, die meteen een reactie kunnen geven.”
Wat weet je van Willem Arondéus?
“Ik kende hem helemaal niet. Ik wist zelfs niet hoe je zijn naam uitsprak. Maar nu ik me in hem verdiep vind ik het waanzinnig wat hij heeft gedaan in het verzet. Hij was ook kunstenaar, en tekende veel. Ik hoop dat ik net zo moedig ben als hij was en dat ik in een oorlogssituatie hetzelfde zou doen als hij. Gelukkig sta ik niet voor die keuze.”
De lezing is bedoeld om Arondéus te gedenken. Hoe geef je daar woorden aan?
“Ik heb gemerkt hoe belangrijk taal is. Als het over het verzet in de Tweede Wereldoorlog gaat, gebruiken we vaak woorden als ‘vrijheidsstrijder’ en ‘verworven vrijheden, die we moeten koesteren’. Dat zijn woorden die ik nooit gebruik in mijn dagelijks leven, maar die vaker terugkomen wanneer het 4 en 5 mei is. Dan vertellen we verhalen aan elkaar over situaties die we persoonlijk niet hebben meegemaakt. Het taalgebruik onderstreept: dat was toen, en dit is nu. Maar je kunt de oorlog niet in een kastje stoppen en afsluiten.”
Hoe verbind je het verhaal van Arondéus en zijn oorlog dan met wat er nu in de wereld speelt?
“De wereld is grimmig op dit moment. En als we het over vrijheid hebben, dan is het raar om het niet over onze vrijheid nú te hebben. Als ik kijk naar hoe we nu met queer personen omgaan bijvoorbeeld, en hoe onze vrijheid op allerlei manieren wordt ingeperkt. Het zijn dezelfde thema’s die ook voor Arondéus speelden, maar het lijkt alsof we dat los van elkaar zien wanneer we de Tweede Wereldoorlog herdenken. Als je iemand als Willem Arondéus in deze tijd zou omschrijven, zou je het misschien hebben over een queer activist in plaats van over een vrijheidsstrijder.”
Waar maak jij je op dit moment het meest woest over?
“O, zo veel.” Lachend: “Het wordt een hele boze lezing! Op dit moment maak ik me vooral woest over hoe laks en lamgeslagen we zijn. Het rechtspopulisme rukt op. Op alle vlakken wordt er aan onze vrijheid getornd, en dat laten we gebeuren. We wonen in 1 van de meest geprivilegieerde landen van de wereld. We hebben het goed, en we denken dat dat altijd maar zo blijft. Ik heb een vriendin uit Iran. Zij is woest over het regime daar, en ze heeft geen mogelijkheid om er iets aan te doen. Ze kan niet anders gaan stemmen, niet demonstreren. Ze kan geen burgerinitiatief opzetten om mensen te helpen. En dat kan hier allemaal wel.”
Wat is jouw manier om iets te doen met die woede?
“Ik doe iets op mijn eigen vierkante centimeter: tekeningen maken over het nieuws. Anderen kunnen mijn beelden delen zonder dat ze zelf hoeven te tekenen, want ik heb het al gedaan. Zo hoop ik het makkelijker te maken voor mensen om zich uit te spreken. En mensen te inspireren om dat ook op hun eigen manier te doen. Als je ziet wat er aan de hand is in de wereld, dat is zo groot dat je denkt: wat kan ik in godsnaam nog doen? Maar hoe klein het ook is, iets doen is altijd beter dan niks doen. Of je nou een tekening maakt, een poster voor je raam hangt of taalles geeft aan iemand. Dat zijn behapbare dingen die je wél kan doen.”
Hoe hoop je dat bezoekers op 7 mei de Grote of St. Bavokerk uit lopen?
“Ik hoop met de lezing mensen aan te zetten tot nadenken, net als ik met mijn cartoons doe. In dit geval over de vraag: wat doe ik zelf? En ik hoop dat ze een van de ansichtkaarten meenemen die in de kerk klaarliggen met 4 van mijn cartoons erop [te zien onderaan dit interview, red.]. De tekeningen gaan op verschillende manieren over hoe wijzelf en anderen met onze vrijheid omgaan. Ze zijn bedoeld als gentle reminder. Hang er 1 op je koelkast of op je wc. Blijf jezelf eraan herinneren. En spreek je uit.”
Volg de lezing op tv of online
Jip van den Toorn spreekt de Arondéuslezing uit in de Grote of St. Bavokerk in Haarlem. Aanmelden voor de lezing is niet meer mogelijk: het maximale aantal bezoekers is bereikt. Iedereen in Noord-Holland en daarbuiten kan de lezing volgen via NH Nieuws Opent een externe link en terugkijken via het YouTube-kanaal Opent een externe link van de provincie Noord-Holland. Een gebarentolk vertaalt de lezing .
